Van 1 mei tot en met 1 juli 1996 heeft op het Internet een discussie plaatsgevonden over de combinatie van arbeid en zorg. Deze discussie op www.arbeid.net is georganiseerd door het Emancipatiebureau Gelderland in samenwerking met De Bovenkamer en Antenna. Na een korte bespreking van aanleiding, achtergronden, doelstelling en opzet staan hieronder de belangrijkste resultaten en een overzicht van de discussie weergegeven.
terug naar boven
Je leest het tegenwoordig regelmatig in kranten en tijdschriften of je komt het tegen op de TV: mannen en vrouwen die beiden werken en samen zorgen voor kinderen en huishouden. Waar vroeger de traditionele rolverdeling van kostwinner en huisvrouw haast vanzelfsprekend was, kiezen jonge ouders tegenwoordig steeds vaker voor een andere rol- en taakverdeling. Bij die keuze horen onderlinge afspraken, zowel over het werk (wie werkt welke dagen) als over de zorg (wie zorgt wanneer en voor welke dagen hebben we opvang nodig). Bij die keuze spelen ook overheid en werkgevers een rol, bijvoorbeeld als er gebruik wordt gemaakt kinderopvang- en verlofregelingen of als een of beide partners in deeltijd willen werken. Het meest onverwacht voor veel partners is dat een andere taakverdeling veel invloed heeft op de onderlinge relatie. De rollen verschuiven en dat schept soms verwarring. Slagen beide partners erin om zo in een andere rol te groeien dat er een nieuw evenwicht ontstaat in de relatie?
Wie als man wat aandachtiger de discussie volgt over herverdelen van arbeid of de het combineren van werk en zorg, merkt al snel dat deze discussie met name door vrouwen wordt gevoerd. Het zijn vaak vrouwelijke auteurs, deskundigen, wetenschappers die stelling nemen in deze discussie. Het aantal mannen dat actief eraan deelneemt is op een hand te tellen. En dat is vreemd want mannen hebben er ook belang bij, zou je zeggen.
Een mogelijke oorzaak hiervan is dat de combinatie van arbeid en zorg door mannen een relatief nieuw en vooral een individueel verschijnsel is. Mannen die arbeid en zorg combineren zijn niet tot nauwelijks georganiseerd, wat erop neer komt dat ze dit combineren voor zichzelf en in overleg met hun partner tot stand hebben gebracht. Een maatschappelijke discussie wordt normaliter door vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties gevoerd. Het is dan ook niet vreemd dat de groep zorgende mannen (zorgvaders of vaders nieuwe stijl) nauwelijks in dergelijke discussies zijn vertegenwoordigd.
De keuze voor het Internet als forum voor een discussie over de combinatie van arbeid en zorg lijkt dan ook niet zo gek. Individuele mannen en vrouwen kunnen op persoonlijke titel of namens een organisatie vrij eenvoudig deelnemen aan deze discussie. De enige voorwaarde is dat men een internetaansluiting of tenminste een e-mail-adres heeft.
terug naar boven
De doelstelling van deze discussie is eigenlijk drieledig:
De ervaring met andere vergelijkbare discussies op het Internet (zoals het 'digitale verkeersplein') leert ons dat de lijn van een 'digitale discussie' al snel versplinterd kan raken omdat deelnemers op elkaar reageren en op die manier allerlei subdiscussies ontstaan. Dit komt overeen met de internetcultuur dat iedereen overal op moet kunnen reageren en maakt een discussie zeker inhoudelijk gevarieerd en interessant. Het nadeel is dat een nieuwe deelnemer gauw het spoor bijster raakt. Wij hebben daarom gekozen voor een discussie waarin deelnemers op de eerste plaats op een stelling reageren, ten gunste van het overzichtelijk houden van de discussie. Daarnaast bleef het mogelijk om op elkaar te reageren. Om de twee weken is er een nieuwe stelling geplaatst, in het totaal vier stellingen in twee maanden.
We hebben gekozen voor een gemodereerde discussie:
De ingezonden reacties worden wel direct onder de stelling geplaatst en vormen zo de actuele discussie. Maar om de paar dagen worden ze door een discussieleider (moderator) verwerkt en op een overzichtspagina geplaatst. Op deze overzichtspagina staan kernzinnen (argumenten) voor, tegen of neutraal ten opzichte van de stelling. De kernzinnen geven in een oogopslag het verloop van de discussie weer in PRO, CONTRA of OVERIG. Onder de kernzinnen staan namen (pseudoniemen) van de deelnemers en kenmerkende citaten. Deze vormen tegelijk de link naar de oorspronkelijke reacties, die na te zijn verwerkt in een toegankelijk archief komen te staan.
De moderator neemt zelf niet actief deel aan de discussie om zijn neutraliteit te waarborgen. In sommige gevallen kan de moderator wel oproepen tot meer reacties op een stelling of vragen om verheldering van een bepaald standpunt.
Sommige discussies op het Internet werken met vooraanmelding. Men meldt zich eerst aan en krijgt dan een toegangscode voor de discussie. Wij hebben voor een open toegang, zonder aanmelding vooraf gekozen. Op het moment dat mensen hun reactie op een stelling willen versturen wordt hun een aantal gegevens gevraagd.
Bij elke bijdrage wordt gevraagd naar het geslacht, leeftijd en E-mail adres van de deelnemer en onder welke naam, initialen of pseudoniem de bijdrage geplaatst moet worden. Het invullen van deze gegevens, ongeacht de juistheid ervan, is overigens voldoende om een reactie geplaatst te krijgen. Iedereen kan dus reageren. Het vereiste E-mail adres dient uitsluitend ter identificatie van de bijdrage aan de moderator. Wel worden reacties met een incorrect E-mail adres of reacties die erg buiten de boot vallen (gescheld of onzin-reacties) door de moderator geselecteerd en naar een 'andere' archiefruimte verhuisd.
Naast de stellingendiscussie heeft de site www.arbeid.net een informatieve functie via een uitgebreide informatiepagina. Daar staan linken naar andere discussies en sites over arbeid en zorg. Er staan verder cartoons, columns, actuele informatie over activiteiten, onderzoeken, publikaties en artikelen: dat alles om de site zo aantrekkelijk en informatief mogelijk te maken.
terug naar boven
Elke twee weken is er een nieuwe stelling verschenen over een centraal
thema betreffende de combinatie van arbeid en zorg. Hieronder een overzicht.
| Centrale thema's | Stellingen |
| Het maatschappelijke kader en de toepasbaarheid van regelingen. | In Nederland is het voor mannen en vrouwen onmogelijk om vrij te kiezen voor het combineren van werk en zorg. |
| De invloed van werk(gevers) op de combinatie van arbeid en zorg | Werkgevers zullen er nooit baat bij hebben dat hun medewerkers arbeid en zorg combineren. |
| Rolverschuiving tussen mannen en vrouwen (op het werk en privé) | Misschien moeten vrouwen wel meer veranderen dan mannen wil de herverdeling van (on)betaalde arbeid een kans krijgen. |
| Vader in de opvoeding | Uit onderzoek wordt terecht de conclusie getrokken dat moderne vaders betere opvoeders zijn dan moderne moeders. |
De eerste stelling is op 1 mei en de laatste op 16 juni (vaderdag) op het net verschenen. De volgorde van de stellingen is van meer algemeen (maatschappelijk) naar meer specifiek (individueel). De stellingen zijn bedoeld om de discussie op gang te brengen en zijn daarom 'prikkelend' geformuleerd. Als verdere aanzet voor de discussie hebben we drie bekende persoonlijkheden (minister Ad Melkert, Mw. Iteke Weeda en Dhr. Vincent Duindam), en een eveneens bekend bedrijf ( ING Nederland) gevraagd om als eerste op een van de stellingen te reageren.
We verwachten dat zo een geanimeerde discussie kan ontstaan waaraan zowel mannen als vrouwen veelvuldig deelnemen. Bovendien verwachten we een kwalitatief goede discussie, die een inhoudelijk gevarieerd beeld oplevert van wat mannen en vrouwen van het thema en specifiek de stelling vinden.
terug naar boven
De discussie gaat over het combineren van werk, zorg en huishouden. Het is niet altijd duidelijk wat met deze drie termen wordt bedoeld. Een handige definitie komt voort uit het onderscheid tussen betaalde en onbetaalde arbeid van het Sociaal Cultureel Planbureau.
Met werk wordt dan meestal de betaalde arbeid bedoeld. Dit kan de vaste baan bij een bedrijf of instelling, een project op freelance basis of het werk als kleine zelfstandige zijn.
Daar staat de onbetaalde arbeid tegenover. Die valt uiteen in:
1. Huishoudelijk werk
4. Vrijwilligerswerk en informele hulp
terug naar boven
De discussie over de combinatie van arbeid en zorg is ons inziens geslaagd. Hoewel niet alles volgens verwachting is gelopen, kijken we zeer tevreden terug op de twee maanden dat de discussie heeft gelopen. Hieronder een paar resultaten op een rij.
2.1 Resultaten kwantitatief
Het aantal bezoeken van de discussie-site www.arbeid.net wordt geregistreerd
door een programma dat telt hoe vaak de pagina's door anderen worden opgevraagd.
Nu is aan de hand van deze telling niet te bepalen hoe vaak de site daadwerkelijk
is bezocht. Veel internetproviders hebben een zogenaamde 'proxy' machine
staan. Dit is een plek waar pagina's worden opgeslagen die door leden van
een provider regelmatig worden bekeken, zodat deze pagina's niet steeds
opnieuw moeten worden opgevraagd (wat tijd kost en internet-file-vorming
veroorzaakt). Elke provider bepaalt zelf hoe vaak een website wordt opgevraagd
bij de oorspronkelijke verstrekker. De gangbare regel is dat het aantal
'getelde' bezoeken dan met vier vermenigvuldigd mag worden als reële
schatting van het werkelijke aantal bezoeken. Hieronder een opsomming van
het aantal bezoeken in mei, juni en eerste helft juli (tot en met 15 juli).
Hoewel de discussie 1 juli is beëindigd, is de site tot op heden nog
open om te bekijken.
| Aantal getelde bezoeken | Schatting werkelijk aantal bezoeken | |
| Mei | 1309 | 5236 |
| Juni | 800 | 3200 |
| Totaal discussie | 2209 | 8436 |
| Half juli | 298 | 1192 |
De tijdstippen waarop het meest is gekeken zijn de lunchpauze, het einde van de middag en het einde van de avond. Data die er uit schieten zijn: 1 mei, 7 mei en de periode rond het congres Emancipatie op Internet van 19 juni, georganiseerd door het instituut voor Publiek en Politiek, waar een presentatie is geweest van deze discussie.
Gebruik neemt duidelijk toe rond bepaalde gebeurtenissen: bij het startschot, bij het congres op 19 juni of in de week van de radiouitzending over deze discussie bij het programma Tema van Teleac/NOT. De inzet van 'traditionele' media (stickers, mailing, persberichten, radio, meeting) hebben meer naar ons idee invloed gehad op de bezoekcijfers dan verwijzingen via Internet.
De meeste geraadpleegde pagina's waren de discussie-pagina's, zoals
de bedoeling was. Daarnaast zijn de archiefpagina's betrekkelijk veel bekeken.
De informatiepagina's blijven daar bij achter. Meer dan de helft van de
bezoekers is afkomstig vanuit een .nl domein (Nederlands). Circa 30 % van
een .net. Zo'n 10 % is niet achterhaald (alleen een IP-nummer). Deze nummers
kunnen een bedrijfsaansluiting zijn of een inbelmodem van een willekeurige
provider.
Het aantal deelnames aan de discussie zelf is lager dan we hadden
verwacht. We hoopten op vijftig reacties per stelling. De eerste stelling
heeft dat gehaald met 48 inhoudelijk relevante reacties, de andere drie
stellingen hebben respectievelijk 19, 22 en 19 inhoudelijk relevante reacties
opgeleverd. In het totaal dus 108 inhoudelijk relevante reacties. Deze
discussie blijkt dus veel weg te hebben van een ingezonden brieven katern
van een dag- of weekblad. Mensen lezen het en een aantal voelt zich geroepen
om daadwerkelijk te reageren. In vergelijking tot andere discussies op
het Internet scoren we met gemiddeld twee reacties per dag nog vrij hoog.
De inhoud van de reacties was overigens hoogstaand.
| Deelnames per stelling | Aantal
deelnames |
Mannen | Vrouwen |
| Stelling 1 | 48 | 30 | 18 |
| Stelling2 | 19 | 7 | 12 |
| Steling 3 | 22 | 9 | 13 |
| Stelling 4 | 19 | 4 | 15 |
| Alle stellingen | 108 | 50 | 58 |
terug naar boven
Al met al is het een kwalitatief hoogstaande discussie geweest. Er zijn opvallend veel uitgebreide (soms twee A4) reacties, goed doordacht en beargumenteerd. Discussiedeelnemers reageren vooral op de stelling en in enkele gevallen op elkaar.
De site nodigt uit om eerst op de stelling te reageren. Direct (door middel van aanklikken) op andere discussiedeelnemers reageren is niet mogelijk, wat tot een anderssoortige discussie leidt dan die gebruikelijk is op het Internet, namelijk het in een snel tempo en in 't kort op elkaar reageren. Sommige deelnemers geven wel aan op welke voorgaande bijdrage zij reageren.
We hebben de indruk dat de stellingen goed zijn bediscussieerd. Er zijn per stelling veel verschillende facetten besproken. Inhoudelijk is de discussie veelzijdig en uitputtend geweest ( zie inhoudelijk verder hoofdstuk 3). Dat is te merken aan het verloop van de discussie. Per stelling neemt de frequentie van de reacties af naarmate de discussie meer gevorderd is en de meeste facetten aan bod zijn geweest.
De formulering van de stelling bepaalt de hoeveelheid en de aard van de reacties. De eerste stelling is het meest breed opgezet en leidt tot de meeste en diverse reacties. De andere stellingen zijn beperkter, dus daar is ook sneller alles op gezegd.
De tweede stelling is gericht op werkgevers. Onze verwachting is niet uitgekomen dat bedrijven zich actief in de discussie mengen, op een enkele uitzondering na. Redenen zijn misschien dat medewerkers niet zomaar spontaan namens hun bedrijf reageren (het bedrijfsstandpunt uitdragen) en dat sommige bedrijven wel een intranet hebben, maar geen verbinding hebben met het Internet.
De eerste twee stellingen zijn sekse-neutraal. De derde en vierde stelling zijn zo gesteld dat mannen er beter uit naar voren kwamen. Door ons is niet voorzien dat met name vrouwen zich daardoor geroepen voelden om op deze stellingen te reageren. Aangezien het aantal vrouwen op het Internet lager is dan het aantal mannen, kan dit effect hebben gehad op het aantal reacties.
Overigens kan in het algemeen gesteld worden dat mensen sneller op een stelling zullen reageren waarmee ze het niet of niet helemaal eens zijn dan dat ze zullen reageren om hun instemming te betuigen met met een stelling.
De eerste door ons gevraagde reactie van een bekende persoonlijkheid
(en bedrijf) blijkt de toon te zetten voor de discussie die volgt. Zo blijken
de reacties op de derde stelling wetenschappelijk getint, doordat de eerste
reactie van Iteke Weeda dat ook was. We hebben ook gemerkt dat een al te
genuanceerde eerste reactie enigszins de wind uit de zeilen neemt voor
de komende discussie.
terug naar boven
De inhoud van de discussie is gebaseerd op de vier stellingen die elk
over een bepaald aspect van de combinatie van arbeid en zorg gaan. Hieronder
staat een samenvatting van de discussie in vier delen: arbeid en zorg in
de samenleving; zorg en werk, verandering van man-vrouw rollen en samen
opvoeden. Hierbij is gebruik gemaakt van de gemodereerde overzichtspagina's
van de lopende discussie, die eigenlijk al een samenvatting bevatten.
De eerste stelling luidt: In Nederland is het voor mannen en vrouwen onmogelijk om vrij te kiezen voor het combineren van werk en zorg.
Tijdens de discussie zijn allerlei kansen en voordelen van deze combinatie genoemd, maar ook nadelen en drempels.
Verschillende discussiedeelnemers wijzen erop dat het in Nederland alleszins mogelijk is om een keuze te maken voor de combinatie, als men dat maar genoeg wil. Marion Kramer (35 jaar, vrouw): "Onzin! Als mannen en vrouwen als individu al geen vrije keuze hebben dan komt er niets van terecht. De keuze zal niet altijd makkelijk zijn en wellicht ten dele of niet helemaal wat je wilt. Maar de basis om een goede combinatie en verdeling van arbeid en zorg voor elkaar te krijgen ligt bij het individu (m/v)." Of zoals deelnemer A.J. de Jongh (56 jaar, man) het stelt: "Mijn vrouw en ik hebben er destijds voor gekozen gezamenlijk de kinderen op te voeden. Dat heeft ons luxe gekost, maar tevens heeft het ons veel geluk en liefde opgeleverd. 't Is maar waar je voor kiest. En dat was 25 jaar geleden. Toen kon het, nu kan het." Deze deelnemers zijn het er niet mee eens dat mannen en vrouwen geen echte keuze zouden hebben. Ze wijzen erop dat de keuze in eerste instantie een is van individuele mannen en vrouwen, in onderling overleg. Als je het maar genoeg wilt, dan valt het altijd wel te realiseren, lijkt hun boodschap. Het is een kwestie van het goed organiseren en niet steeds met de vinger naar de overheid wijzen dat die het maar voor ons moet gaan regelen. "De verantwoordelijkheid wordt te snel afgeschoven, bijvoorbeeld naar de staat" , voegt A.J. de Jongh toe.
In dit kader wordt er door een aantal deelnemers op gewezen dat 'je
wel moet willen kiezen. Kiezen betekent immers 'niet alles willen'."Het
enige probleem is dat men ALLES wil: zowel WERKEN als ZORGEN. We
zullen dus moeten kiezen." Peter (40 jaar, man). Maar kiezen
betekent vooral 'ook verandering willen'. Marion (32 jaar, vrouw):
"Het is niet zo dat we en masse de juiste combinatie zouden vinden
als de overheid maar zou zorgen voor voldoende opvang-mogelijkheden. Nee,
we hebben zelf nog geen keuze gemaakt: Ik zie nog veel te veel mannen die
er heilig van overtuigd zijn dat zij niet gemist kunnen worden op kantoor,
mannen voor wie het werk met een 60 urige werkweek nog niet gedaan is,
mannen met klanten die echt geen begrip kunnen opbrengen voor hun zorgtaken
en mannen in een branche waarin part-time werk een volstrekt onbekend fenomeen
is.
Anderzijds zie ik vrouwen met een vijf-en-een-kwart-urige werkweek,
vrouwen die 'best' willen werken, maar eigenlijk alleen maar als bezigheidstherapie
of omdat de buurvrouw dat ook doet, die natuurlijk vrij moeten hebben in
de schoolvakanties of tijdens de zwemlessen, die zich het kind al hebben
toegeëigend voordat hun partner beseft dat ook hij hier een belang
in heeft en die hun collega's terroriseren met schattige foto's en koddige
anekdotes van haar bloedjes." Verreweg de meeste mannen en vrouwen
in Nederland zijn vrij behoudend of traditioneel in hun keuze voor de onderlinge
rolverdeling. We kunnen dan niet verwachten dat de maatschappij wel zo
verandert dat de combinatie van arbeid en zorg er gemakkelijker op wordt.
Marion voegt toe: "Laten we ons realiseren dat een combinatie
maken niet betekent van alles een beetje doen (de geschetste vrouw-situatie)
of kiezen voor het een en de rest delegeren (stereotype man). ... Als wij
een duidelijke keus voor onszelf kunnen maken, zullen wij vanzelf een duidelijker,
dus sterker signaal afgeven en zal de maatschappij zich hiervoor openstellen.
Maar leg ons lot vooral niet in handen van een overheid die per definitie
achter de feiten aanloopt."
Andere deelnemers erkennen dat iedereen die keuze kan maken, maar wijzen op omstandigheden die een echt vrije keuze in de weg staan. Een heel logische voorwaarde is dat de keuze voor de combinatie alleen gemaakt kan worden als beide partners werken en voldoende inkomen hebben. Zoals Ron Smits (35 jaar, man) het stelt: "Voor ons was de keus iets gemakkelijker omdat er een dubbel inkomen is." Een andere deelnemer geeft aan dat hij maar moeilijk van zijn kostwinnersrol af kan wijken, omdat er dan onvoldoende inkomen voor het gezin is. Jip Driehuizen (41 jaar, man): "Helaas verdient mijn vrouw zo weinig met haar free-lance werk, dat ik naast mijn part-time baan wel meer werk moet aannemen. Ik ben er vaak jaloers op." De laatste zinssnede geeft aan dat dit niet zijn voorkeur heeft, want voegt hij toe: "Ik zou heel graag meer doen met mijn kinderen, een groter aandeel leveren bij de dagelijkse dingen. Dat lijkt me echt eindeloos. Ik zou ze dan ook meer zien."
Uit onderzoek komt inkomensverlies naar voren als een belangrijke drempel om minder te gaan werken en meer te zorgen. Daarnaast wordt het werk zelf als drempel genoemd. Dit blijkt ook uit de reacties van onze deelnemers. Zoals Melanie Raaymakers (29 jaar, vrouw) het formuleert: "Helaas is het nog steeds zo dat je met bijvoorbeeld een 24-urige werkweek moeilijk carrière kunt maken. Dat moet je dan maar voor lief nemen." Ron Smits (35 jaar, man) constateert: "Je kunt wel kiezen, maar uiteindelijk bepaalt de werkgever hoe hij het wil. En daarom kom je nooit uit op de meest gewenste keuze van jezelf." De keuze voor de combinatie betekent dat er onderhandeld moet worden met de werkgever over een meer flexibele manier van werken of werken in deeltijd. Een werkgever of leidinggevende kan dan de keuze voor de combinatie ernstig belemmeren. Werken in deeltijd betekent vrijwel altijd dat men zijn carrière op een laag pitje zet. Dit wordt onderschreven door een wat jongere deelnemer, Alexander Zwagerman (23 jaar, man): "Als je eenmaal een kind hebt, wil je het liefste in deeltijd gaan werken en mensen die in deeltijd werken worden meestal gepasserd voor promotie."
Naast nadelen voor het werk kan een keuze voor deze combinatie ook privé tot meer beslommeringen leiden. "Kiezen kan altijd! Kiezen betekent ook: consequenties dragen. Allebei full-time werken? Dan is er dik rijk belegde boterham. Allebei werken en zorgen voor de kids? Een rijk leven! Dat rijke leven vergt wel extra veel geregel en georganiseer, omdat de opvangmogelijkheden nog teveel uitgaan van hun aanbod in plaats van de vraag van ouders. Ons kinderdagverblijf biedt 8,5 uur opvang. Dat betekent altijd schipperen: wie haalt en wie brengt.", G.N. (35 jaar, man). De combinatie maakt het bestaan drukker en vooral het extra geregel kost veel tijd (en denkwerk). Maar daar staat wat tegenover "We vinden het allebei een geweldige combinatie om parttime te werken en parttime te zorgen.", aldus hem.
Een aantal deelnemers geeft aan het eens te zijn met de stelling omdat er in Nederland te weinig passende voorzieningen zijn voor werkende partners met kinderen. De grootste knelpunten worden geconstateerd bij de kinderopvang. Het vinden van geschikte kinderopvang is moeilijk. Voor gesubsidieerde kinderopvangplaatsen bestaan soms zulke lange wachtlijsten dat een kind al naar school kan voordat het daarvoor in aanmerking komt. Maar ook particuliere of bedrijfsplaatsen zijn schaars. Dan is er het gebrek aan flexibiliteit aan de kant van kinderdagverblijven, zoals M. Roodenburg (29 jaar, vrouw) het herkenbaar op een rijtje zet: "De wachttijden zijn zodanig lang dat je nauwelijks voorkeur uit kunt spreken voor bepaalde dagen/dagdelen. Je moet blij en dankbaar zijn dat er überhaupt plaats is. Wat betreft de opvang vind ik dat de tijden waarop mijn kind gehaald/gebracht moet worden, erg star. Door mijn baan als management assistente moet er wel eens een spoedbrief om 17.00 uur de deur uit. Ook zijn er vergaderingen die uitlopen, bezoekers die wat later zijn en noem maar op. Met dit alles heeft het dagverblijf niets te maken. Brengen na 8.00 uur en halen voor 17.30 uur, dat is de ruimte die je hebt. Ook de "verplichte" ADV-dagen vind ik een raar fenomeen. Ik beoordeel het kinderdagverblijf als zorginstelling en naar mijn mening sluiten ook ziekenhuizen hun deuren niet de dag na Hemelvaart."
Op een andere beperkte regeling is gewezen door Anne Mulder-Overbeeke (40 jaar, vrouw). Zij deelde de zorg met haar man - ze werkten beiden in deeltijd - maar is er opeens alleen voor komen te staan na zijn plotse overlijden. Als alleenstaande moeder is niet alleen het regelen en financieren van kinderopvang een groter probleem, ook de vergoeding die ze krijgt volgens nieuwe Algemene Nabestaanden Wet is geheel ontoereikend om het verlies van het het parttime inkomen van haar man te compenseren. "Verzeker u bijtijds bij!" is haar welgemeende raad aan alle partners die samen zorgen.
Een aantal deelnemers ten slotte wijst op de cultuur of de heersende opvattingen in onze maatschappij die een belemmering kunnen vormen voor de combinatie van werk en zorg. Een deelnemer wijst erop dat de cultuur in Nederland in toenemende mate op werk is gericht. Mannen en vrouwen worden steeds meer geacht te werken. Dit lijkt gunstig, maar de zorg kan dan in de knel raken. Hoeveel tijd willen of kunnen werkende partners nog vrijmaken voor zorg, aandacht en opvoeding? Wat dat betreft moet in onze maatschappij het belang van zorg meer in het oog gehouden worden. Immers zorg = werk. Of zoals een andere deelnemer, Rob de Jong (44 jaar, man) het formuleert: "Het is in Nederland voor man en vrouw binnen de relatie onmogelijk om beiden voor 100% een maatschappelijke loopbaan na te streven wanneer niet bij toeval praktisch zorg kan worden ingevuld." Soms wordt er te weinig bij stil gestaan dat werken alleen maar mogelijk is als de zorg goed is geregeld. Zorg is de voorwaarde voor werk.
Als culturele drempel voor de combinatie van arbeid en zorg wordt genoemd dat regelingen voor loopbaanonderbreking of ouderschapsverlof rolbevestigend kunnen worden ingevuld. Mia Peters (43 jaar, vrouw): "Tevens hoop ik dat de mogelijkheid om voor zorg dan wel studie te kiezen niet een rolbevestiging in de praktijk zal krijgen: nl dat vrouwen kiezen voor de zorg en mannen voor de studie."
terug naar boven
De tweede stelling luidt: Werkgevers zullen er nooit baat bij hebben dat hun medewerkers arbeid en zorg combineren.
Een aantal drempels en kansen die op deze stelling betrekking hebben zijn al in de discussie over de eerste stelling naar voren gekomen. Een aantal keren wordt opgemerkt dat werkgevers geen belang hebben bij de combinatie van werk en zorg omdat dit allerlei veranderingen met zich meebrengt en afwijkt van het traditionele patroon van voltijd beschikbare medewerkers. "Individuele werkgevers hebben weinig belang bij verandering van de huidige situatie", merkt Bernard Thieme (31 jaar, man) op. Hieraan voegt Jacqueline Brouwer (39 jaar, vrouw) toe: "Als werkgevers het echt konden kiezen zou zorg niet bestaan; een werknemer die beide taken combineert is een werknemer die meestal niet fexibel is. Die kan het zich niet eens permitteren een workoholic te worden, die moet op tijd naar huis. Hij/zij heeft oog voor meer dan werk alleen. Zulke mensen zijn eigenlijk lastig voor de baas. Weinig bazen zullen dit meer hardop durven zeggen. Maar diep in hun hart, willen ze het liefst mannetjes of steriele vrouwtjes in dienst." Ook de reactie van Wilma Hendrikse (39 jaar, vrouw) onderschrijft dit: "Zolang werkgevers kunnen kiezen tussen 100% beschikbare werknemers en werknemers die het werk met zorg moeten combineren, zullen zij geen baat hebben bij de combinatie van arbeid en zorg."
Met name voor werkgevers in het midden- en kleinbedrijf is het organisatorisch en economisch moeilijk om mensen in dienst te hebben die werk en zorg combineren.
De negatieve consequenties van een starre houding van een werkgever ten opzichte van deze combinatie worden in verschillende bijdrages belicht. Deeltijdwerk schaadt de carrière. Verdere carrièremogelijkheden worden door mijn werkgever uitgesloten geeft David Coster (40 jaar, man) aan: "I feel that the move to the four day week, with my Wednesday reserved for caring for my daughter, has been a stimulation for both my home environment and my work environment. This situation is also well accepted by my work colleagues and we are easily able to plan our mutual work weeks around my new work situation. The only problem is indeed that further career opportunities seem to be ruled out by my employer." In sommige gevallen wordt deeltijdwerk gewoonweg niet toegestaan of onmogelijk gemaakt, zoals de volgende reactie aangeeft: "In het bedrijfsleven is dit vaak nog wel zo, vooral voor mannen. Deze worden daar nog steeds geacht fulltime te werken. Mijzelf is het na veel problemen uiteindelijk toch gelukt om op de fabriek 20 uur te kunnen werken, maar bij de eerste de beste reorganisatie ben ik direct gewipt (was het toch te lastig voor de baas)." Hiermee wordt ook aangegeven dat de druk om voltijd te werken voor mannen misschien nog wel groter is dan voor vrouwen. Als een extra belemmerende factor wordt de afhankelijkheid van de werkgever gezien. De mate waarin men afhankelijk is van een werkgever bepaalt immers de onderhandelingspositie die men heeft. Wat dat betreft is het voor medewerkers die moeilijk vervangbaar zijn gemakkelijker om deze combinatie te realiseren.
Tegenover de bijdrages die de tweede stelling onderschrijven staan andere die wijzen op de voordelen voor een werkgever. Het toestaan of ondersteunen van de combinatie van arbeid en zorg kan een stimulans zijn voor medewerkers om zich meer betrokken te voelen bij de organisatie. Het niet toestaan of ondersteunen kan daarentegen leiden tot demotivatie, zoals Gerard Willemsen (49 jaar, man) betoogt: "Door geen ruimte te bieden voor op maat gesneden oplossingen voor die feitelijke combinatie, moet een werkgever zich realiseren, dat hij zijn werknemer in een lastig parket kan brengen. Door de bezorgdheid van de werknemer kan zijn produktie teruglopen, of het plezier in zijn baan verdwijnen. Met een regeling voor combinaties van zorg en arbeid, "koopt" de werkgever als het ware loyaliteit van zijn werknemer." Werkgevers kunnen door goede regelingen voor de combinatie van arbeid en zorg waardevolle medewerkers voor het bedrijf behouden en op die manier kapitaalverlies voorkomen. Het geld dat in opleiding, scholing en begeleiding van een medewerker is gestoken gaat direct verloren als deze zijn baan opzegt vanwege zorgverplichtingen. "Steeds meer werknemers moeten en willen arbeid en zorg combineren. Als je daar als werkgever niet in mee gaat verlies je een enorme hoeveelheid human capital. Om nog maar te zwijgen van de investeringen die de maatschappij doet in de vorm van scholing: je bent wel gek als je mensen 12 tot 20 jaar lang laat leren om ze vervolgens thuis te laten zitten.", aldus Jacqie van Stigt (33 jaar, vrouw). Een reactie die hierop aansluit benadrukt dat werkgevers hier eigenlijk ook geen keuze in hebben. Immers mensen moeten zorg en werk combineren, ongeacht of de werkgever het wil of niet. Hetty Vlug (39 jaar, vrouw): "Het is niet de vraag of werkgevers wel of geen baat hebben bij de combinatie van zorg en arbeid van hun medewerkers. Vele medewerkers combineren arbeid en zorg, vrijwillig dan wel verplicht. Dat alleen al maakt dat werkgevers daar rekening moeten houden."
Een tweede voordeel wordt gezien in de wederzijdse flexibilteit tussen werkgever en werknemer. Een werkgever die zich flexibel ten opzichte van een medewerker met zorgverplichtingen opstelt kan ook flexibiliteit terug verwachten. "Als de zorg soms wat intensiever is en een werkgever gaat daar soepel mee om, zal een werknemer ook soepel omgaan met de vraag om even wat harder te werken als de organisatie daar om vraagt.", wordt door Hetty Vlug (39 jaar, vrouw) ingebracht.
De laatste categorie van opmerkingen gaat over de competenties of vaardigheden die iemand zich eigen maakt door arbeid en zorg te combineren. Dit zijn competenties die voor het bedrijf waardevol kunnen zijn. Een paar werkgevers hebben in deze trant gereageerd. Rob de Jong (44 jaar, man): "Als werkgever ben ik van mening dat een harmonieus evenwicht tussen zorg en arbeid per werknemer of -neemster leidt tot een afgewogener beeld van het belang van werk cq carriere. Per saldo ontstaat een -verantwoord- gemotiveerde werknemer die hoofd-, hart- en bijzaken in het werk beter kan scheiden en daardoor beter functioneert." Of een andere werkgever Michael Polman (40 jaar, man): "Als werkgever kan ik stellen dat het wel degelijk baat heeft! Wie arbeid en zorg kan combineren moet haast ook wel goed kunnen organiseren en relativeren: Het leven is meer dan werk alleen en met beide benen in de samenleving staan betekent ook zorg willen en kunnen dragen voor anderen. Daar hebben we allemaal baat bij."
terug naar boven
De derde stelling luidt: Misschien moeten vrouwen wel meer veranderen dan mannen wil de herverdeling van (on)betaalde arbeid een kans krijgen.
Deze stelling gaat over de veranderingsgezindheid van mannen en vrouwen in hun onderlinge rolverdeling. Er zijn een aantal kansen genoemd. De meeste bijdrages hebben betrekking op de moeite die het mannen en vrouwen kost om het traditionele rollenpatroon los te laten.
Zo wordt door een aantal mannelijke en vrouwelijke deelnemers aangegeven dat vrouwen het moeilijk vinden om (hun verantwoordelijkheid voor) zorg en huishouden los te laten. Frank Braakhuis (40 jaar, man) "Een tweede punt is dat vrouwen, zoals ik ook in de discussiebijdragen lees, het vaak moeilijk vinden om de zorgtaken los te laten en de 'eindverantwoordelijkheid' ervoor over te dragen." Een wat scherper gestelde reactie van Marion (32 jaar, vrouw) verwoordt het als volgt: "Nee, vrouwen moeten eens een echt beleid uitstippelen. Als dit beleid voor hen betekent dat zij een carriere willen, dan hebben man en kinderen zich daar maar naar te richten. Maar als 'mamma' blijkbaar van mening is dat zij daarnaast ook nog de ideale keukenprinses en huishoudster moet zijn, dan mag zij dit de mannen niet in de schoenen schuiven!"
De verantwoordelijkheid voor zorg en huishouden blijft vaak een serieus discussiepunt tussen werkende patrners. Het kan tot pittige discussies of conflicten leiden, zoals ook M.C. (41 jaar, vrouw) constateert: "Als werkende moeder vind ik het vaak moeilijk als mijn partner de huishoudelijke taken niet zo uitvoer als ik. Daar moet ik nog steeds aan wennen. En hier hebben we dan ook regelmatig discussie over. Maar aangezien ik al vele jaren het huishouden doe en hij pas de laatste jaren hier meer mee bezig is dan vroeger heb ik meer ervaring hierin dan hij. En wat is erop tegen om tips van een ervaren huishoudster ter harte te nemen. Maar nee hoor, hoe leuk ik het ook breng er is meestal weerstand. Ik haat het als mijn was opgefrot aan de lijn hangt! Waarom niet even uitslaan, dat scheelt weer met strijken." Deze bijdrage raakt een ander gevoelig punt in de verdeling van zorg en huishouden tussen mannen en vrouwen. Dit punt gaat over de eisen - de impliciete normen en waarden - die aan huishouden en zorg worden gesteld. Vrouwen blijken beter aan deze normen te voldoen. In een aantal reacties wordt als drempel ervaren dat vrouwen vinden dat ze deskundiger zijn in zorg en huishouden. J.R. (29 jaar, vrouw): "Het gevolg van dit rolbevestigende patroon, dat ook in de opvoeding van kinderen doorwerkt, kan zijn dat vrouwen -diep in hun hart- vinden dat zij beter zijn in het uitvoeren van huishoudelijke -en zorgtaken. Hierop werden zij immers jarenlang aangesproken en zorgzaam gedrag werd bij meisjes aangemoedigd en beloond." Zij geeft dan ook als aanbeveling mee: "Dus mannen: pak de stofzuiger en de dweil. Vrouwen: doe niet zo overspannen als het om zorgtaken gaat, Kees denkt heus wel aan het jasje voor de kleine!"
Overigens wordt in de meeste reacties benadrukt dat zowel mannen als vrouwen een rol spelen in het vasthouden van traditionele rollenpatronen. Daarbij wordt aangegeven dat veel mannen wellicht van goede wil zijn, maar het soms wel erg gauw opgeven. Els Veenis (40 jaar, vrouw): "Veel mannen zien het niet als hun probleem, de combinatie van werk en zorg. Pas als hun vrouw erover begint. Combineren? Dat houdt meestal niet meer in dan naast een full-time baan betrokken zijn bij de zorg voor de kinderen, met name de leukere dingen. Het huishouden, dat ligt moeilijker, arbeidstijd inleveren idem dito." Een andere reactie sluit hierop aan met de constatering dat mannen juist moeite hebben met het combineren van arbeid en zorg. Marian de With (33 jaar, vrouw): "Veel mannen van mijn generatie willen betaalde en onbetaalde arbeid combineren. In de praktijk stuiten ze echter op een aantal bezwaren. "Het werk laat het niet toe"" (zie andere stellingen). Ik denk dat het werk vaak wel een combinatie toelaat, maar dat veel mannen de handigheid om te combineren ontberen. Of denken dat ze op dagen dat ze bijvoorbeeld voor kinderen/huishouden zorgen, ook best wel even thuis kunnen werken. Als dat dan niet lukt, leidt het tot veel frustratie voor de man in kwestie, maar ook voor de partners in het huishouden en voor de werkgever. Ik zie veel mannen die van goede wil zijn; maar het lijkt wel alsof ze alle valkuilen die vrouwen al hadden ontdekt, zelf willen ervaren".
Uit onderzoek onder vaders die zorg en werk combineren blijkt inderdaad dat mannen wel eens moeite hebben het werk los te laten op hun 'zorgdagen'. Er is een parallel tussen vrouwen die moeite hebben om hun verantwoordelijkheid voor zorg en huishouden los te laten en mannen die hetzelfde hebben met hun werk. In een andere bijdrage wordt dan ook gesteld dat het veranderen van mannen voor een groot deel gekoppeld zal zijn aan de eisen die het werk of de arbeidsorganisatie aan hun stelt. Jacqueline Bosker (28 jaar, vrouw): "Essentiëler nog is momenteel dat arbeidsorganisaties veranderen (en dat betekent in veel gevallen een verandering bij mannen). Arbeidsorganisaties moeten er meer dan nu op ingericht zijn dat werknemers naast betaald werk ook zorgverantwoordelijkheden hebben en dat geldt voor mannen en vrouwen."
Een belangrijke voorwaarde is dat mannen uit zichzelf een positieve keuze maken voor het combineren van werk en zorg. Frank Braakhuis (40 jaar, man): "Een een derde punt, het belangrijkste, is: dat wat je doet moet voortkomen uit je eigen keus. Je moet de dingen doen omdat je er zelf voor gekozen hebt. Niet om het je vrouw naar de zin te maken. Het kan nog zo politiek correct zijn om zorgtaken te verdelen, maar het gaat om wat jezelf wilt. Als je geen eigen keuze maakt, dan word je op den duur een oninteressant ventje. En dat is link, want je vrouw ontmoet op haar interessante werk iedere dag verdomd interessante kerels..."
Dat mannen hun eigen draai vinden in zorg en huishouden, daar gaat het immers om. Mannen moeten het zelf willen en vrouwen moet mannen daar de ruimte in geven. Dat is nog niet zo gemakkelijk, maar dat is waarschijnlijk wel de enige weg. Het veranderen van het traditionele rollenpatroon zal nog genoeg voeten in aarde hebben. Harry Kronenberg (47 jaar, man): "Volgens mij gaat het niet om de vraag wie handiger en beter met bepaalde taken omgaat, maar meer om de vraag hoe we in vredesnaam van die ingeslepen patronen af komen."
terug naar boven
De vierde stelling luidt: Uit onderzoek wordt terecht de conclusie getrokken dat moderne vaders betere opvoeders zijn dan moderne moeders.
Deze vierde stelling gaat over de rolverdeling van mannen en vrouwen in de opvoeding. In een rolverdeling waar beide partners arbeid en zorg combineren, is te verwachten dat ze ook samen de opvoeding verzorgen.
Volgens een aantal reacties onttrekken mannen zich nog te veel aan het opvoeden. Mannen willen wel leuke dingen met de kinderen doen, maar het gebeurt nog te weinig dat mannen actief de opvoeding en daarbij horende verzorging ter hand nemen. "Moderne vaders lijken nogal eens de krenten uit de pap te halen, leuke dingen doen, fietsen, kinderboerderij etc., de andere (noodzakelijke, bijv. huishoudelijke) zaken, die bij het huishouden en het samen opvoeden wordt horen, worden nogal eens op het bordje van de moderne moeder geschoven." , Rieneke (43 jaar, vrouw). De vrouw is dan de hoofd-opvoeder en de man doet daar een aantal meer gezellige dingen omheen. In dit kader wordt nogal eens de term lolvader gebruikt: mannen die leuke dingen met de kinderen doen en daardoor vooral de plezierige kant van hun kinderen meemaken. De reactie van een Sara hoogeveen (11 jaar, vrouw) sluit hier deels op aan: "Ik ken iemand (die woont bij haar moeder) die haar vader aardiger vindt dan haar moeder. Maar dat is nou juist precies hetzelfde als wat ik hier al eerder las: die moeder moet haar opvoeden en,ja wordt dan af en toe boos haar en haar vader gaat alleen maar leuke dingen met haar doen (ze is er toch maar een weekend)." De hier geschetste situatie is een van gescheiden partners waar het kind aan de moeder is toegekend en de vader blijkbaar een omgangsregeling heeft zodat hij zijn kind regelmatig een weekend ziet. Het is overigens twijfelachtig of dergelijke gescheiden vaders wel echt zo blij zijn met die 'lolvader'rol.
Dat mannen niet zo vanzelfsprekend actief de opvoeding op zich nemen wordt in een aantal reacties toegeschreven aan de socialisatie of opvoeding van mannen (jongens) en vrouwen (meisjes). Veel mannen hebben in hun eigen jeugd nauwelijks de vaardigheden en verantwoordelijkheden meegekregen van opvoeden en zorgen voor anderen. Voor vrouwen is opvoeden en zorgen haast een morele verantwoordelijkheid. Mannen moeten zich die verantwoordelijkheid en vaardigheden zelf aanleren. Daarvoor moeten automatismen worden dorbroken."Natuurlijk kun je "opvoeden" wel leren, althans het technische deel ervan. Maar ook in de rest kan "geleerd" worden. Opvoeden en zorgen voor anderen wordt gezien als een morele vanzelfsprekendheid en dan met name voor vrouwen. Van die vanzelfsprekendheid moeten we af, willen we verandering in de zorgtaken bewerkstellen.", (Eduard (39 jaar, man). Een directe reactie hierop komt van Wilma van der Velden (31 jaar, vrouw) "Het aanleren van zorgtaken heeft volgens mij weinig te maken met het aanleren van 'technische zaken'. Zoals reeds door anderen is opgemerkt gaat het er om dat we van bepaalde vanzelfsprekendheden afkomen. Ik denk dat kinderen van 14 hiervoor op school wellicht niet zo open staan. In plaats daarvan zouden ze het ook thuis moeten meekrijgen.. een automatisme dat alle taken worden gedeeld. Dus vaders en moeders van nu, geef het goede voorbeeld zodat de volgende generatie een discussie over mannen- en vrouwentaken hopeloos ouderwets vindt.'
Sommige reacties wijzen erop dat mannen en vrouwen elkaar juist goed kunnen aanvullen in de opvoeding. Vaders en moeders hebben een eigen inbreng. Daardoor wordt de opvoeding gevarieerder en misschien completer. "Dat neemt niet weg dat het voor kinderen beter zou zijn als ook de mannen en met name hun vaders zich actiever bezig zouden houden met hun verzorging en opvoeding. Het maakt mannen minder monomaan (alleen gericht op betaalde arbeid en carriere) en biedt ongetwijfeld nieuwe dimensies voor henzelf maar evengoed voor de kinderen.', Ineke van der Zande (45 jaar, vrouw). Kinderen kunnen de verschillende opvoedingsstijlen ook als prettig ervaren, zoals Marianne Houben (33 jaar, vrouw) aangeeft: "Zolang de meest moderne vaders het vertikken om een eerlijke verdeling van arbeid en zorg echt helemaal samen te delen, vind ik ze geen beste vaders. Maar, aan de andere kant zie ik moderne moeders soms zo krampachtig en perfectionistisch met hun kinderen omgaan, dat ik het er benauwd van krijg. En dan zijn de moderne vaders laconieker en gezelliger, wat de kinderen ongetwijfeld veel goed zal doen."
Samen opvoeden betekent ook onderling afspraken, waarbij mannen een deel van zorg en huishouden voor hun rekening nemen en vrouwen de al te strikte verantwoordelijkheidsgevoelens wat opzij zetten. De oude vanzelfsprekendheden worden zo doorbroken en moderne ouders kunnen zo andere voorbeelden en misschien nieuwe vanzelfsprekenheden aan hun kinderen meegeven. Kitty Arends (38 jaar, vrouw): "Wie zegt dat het goed is als het gaat over zoiets subjectiefs als opvoeden. Ik ben het niet altijd eens met de aanpak van mijn man, hij is het niet altijd eens met mijn aanpak. We corrigeren elkaar. Ik kan het niet alleen, hij kan het niet alleen maar samen doen we het best wel goed vind ik."
terug naar boven
Hieronder staan in het kort een aantal conclusies en aanbevelingen weergegeven.
Bezoeken
Het aantal bezoeken van de internetdiscussie over arbeid en zorg is naar schatting 8400 (gemiddeld 140 per dag). Dit aantal is naar internetmaatstaven vrij hoog, zeker voor een serieuze discussie. Het aantal bezoeken neemt meetbaar toe rond gebeurtenissen of PR-acties waarin bekendheid is gegeven aan deze discussie. De PR-acties hebben dus resultaat gehad.
Deelnames
Het aantal deelnames aan de discussie is met 108 in het totaal lager dan verwacht maar nog vrij hoog in vergeklijking met andere discussies. Zowel mannen als vrouwen hebben actief en serieus aan de discussie deelgenomen.
Kwaliteit
De discussie is kwalitatief hoogstaand geweest met opvallend veel uitgebreide en goed beargumenteerde bijdrages. Discussiedeelnemers reageren vooral op de stellingen en in enkele gevallen op elkaar. De stellingen zijn goed en uitputtend besproken. De invalshoek van waaruit de stelling is geformuleerd blijkt van invloed op het verloop van de discussie. Mensen reageren sneller op een stelling waamee ze het niet eens zijn. Zo blijken vooral vrouwen te reageren op de vierde stelling waarin de rol van mannen in de opvoeding 'te positief' wordt voorgesteld.
Arbeid en zorg in de samenleving
De discussiedeelnemers geven aan dat het in Nederland in principe wel mogelijk is om een vrije keuze te maken voor de combinatie van arbeid en zorg, maar dat er wel omstandigheden zijn die deze keuze in de weg staan. Dit zijn omstandigheden als onvoldoende inkomen, verlies aan carrièremogelijkheden, een drukker bestaan, te weinig passende voorzieningen en regelingen, met name betaalbare en flexibele kinderopvang. Daarnaast zijn er culturele drempels zoals heersende traditionele opvattingen over werk en zorg. Dat (een goed geregelde) zorg de voorwaarde is voor werk wordt in onze samenleving nauwelijks onderkend.
De voornaamste drempel vanuit werkgevers is miscchien wel dat ze nog niet zo het belang inzien van de combinatie van arbeid en zorg voor hun bedrijfsvoering. Daarom zullen ze de organisatorische veranderingen en kosten die deze combinatie met zich meebrengt eerder als lastig ervaren. Werken in deeltijd wordt eerder tegengewerkt dan gestimuleerd. De voordelen van de combinatie voor het bedrijf worden niet onderkend. Dit zijn voordelen zoals minder uitstroom van medewerkers met zorgverplichtingen en daarmee enorme besparingen in opleidingskosten; wederzijdse flexibiliteit van werknemer en -gever; competenties die medewerkers zich in de zorg eigen maken en vooral een hogere motivatie (en het voorkomen van demotivatie) bij medewerkers.
De meeste bijdragen gaan over de moeite die het mannen en vrouwen kost om de traditionele rolverdeling los te laten. Vrouwen vinden het moeilijk om (hun verantwoordelijkheid voor) zorg en huishouden los te laten en mannen om zich dat eigen te maken. Die verantwoordelijkheid is een serieus discussiepunt tussen werkende partners. Mannen lijken meer dan vrouwen moeite te hebben met het combineren van werk en zorg, deels omdat ze moeite hebben om hun werk los te laten. Belangrijk is dat mannen uit zichzelf een positieve keuze maken voor die combinatie.
De meeste reacties geven aan dat de rolverdeling in het opvoeden van kinderen lijkt te verschuiven, maar vrouwen blijven de hoofdopvoeder en mannen doen meer leuke dingen met de kinderen. De term 'lolvader' heeft hierop betrekking. Ook in het opvoeden lijken mannen en vrouwen moeite te hebben om de traditionele rolverdeling los te laten. Dat mannen de opvoeding niet zo vanzelfsprekend op zich nemen komt deels doordat ze in hun jeugd nauwelijks de vaardigheden en verantwoordelijkheiden daarvoor hebben meegekregen. Voor vrouwen is opvoeden haast een morele verantwoordelijkheid. Toch kunnen vaders en moeders elkaar goed aanvullen, met elk een eigen inbreng, wat de opvoeding gevarieerder en misschien wel completer maakt.
terug naar boven
Tekst:
Drs. Harry Walburg
Met medewerking van : Drs. Mia Peters
Uitgave:
Emancipatiebureau Gelderland, Postbus 606, 6800 AP Arnhem, Telefoon:
026-3517017,
Fax: 026-4454167, Email: ebg@antenna.nl , Homepage: www.vrouwen.net/ebg/
In samenwerking met: De Bovenkamer,
filosofisch bureau, Antenna, networking in progress
In opdracht van :
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
in het kader van project "Emancipatie op Internet".
Arnhem, oktober 1997
terug naar boven
terug naar de internetdiscussie
combinatie arbeid en zorg